باوند بهپور

بازگشت به صفحه‌ی اصلی

حق زیبایی

۱۱ شهریور ۱۳۹۰

به نقل از مدرسه‌ی فمینیستی

معمولاً مدافعان حقوق زنان، زیبایی را مسکوت می‌گذارند. مبحث حقوق، انسان‌ها را برابر در نظر می‌گیرد و امر سلیقه‌ای را بیرون می‌گذارد. هنگام صحبت از حقوق زن، غالباً بحث از سلامت و زندگی و شادی به میان آورده می‌شود و پای زیبایی‌شناسی به میان نمی‌آید.

اگر مدافع حقوق زنان چپ باشد، معمولاً به زیبایی زن به چشم توطئه‌‌ی سرمایه‌دار به‌قصد کالایی شدنش نگاه می‌‌کند. بر این‌که زن را «جنس لطیف» شمرده‌اند خشم می‌گیرد، چرا که لطافت را «ضعفی ترحم‌انگیز و دوست‌داشتنی از دید قدرتمند» می‌شمرد. مایل است نشان دهد که چه طور زنان را به مصرف کردن تشویق کرده‌اند و نه به تولید، چه طور کار کردن را دون شأن او دانسته‌اند، او را به دوست داشته شدن تشویق کرده‌اند و نه به دوست داشتن، همچون کالایی تجملی که قرار بوده ستایش‌برانگیز باشد و خواستنی، نه با‌وقار و رعب‌انگیز. و گروهی هم می‌پندارند که مدافع حقوق زن، حتماً باید شلوار بپوشد یا موهایش را ماشین ‌کند، لباس‌های زمخت برتن کند و محال ممکن است سیگارش را با چوب سیگار به دست بگیرد. این البته موقعی است که سرمایه‌داری را دشمن اصلی زن (و البته «انسان» ‌در صورتی کلی‌ترش) به شمار آورده باشند.

از آن سو، فمینیست‌هایی هم ظهور کرده‌اند که رژ قرمز و کفش پاشنه‌ بلند را نشانه‌ی اعتماد‌به‌نفس زن می‌شمارند و اجازه می‌دهند پشت سرشان گفته شود که بالاخره کارخانه‌های لوازم آرایش هم باید کارگزاران خود را داشته باشند.

اما ورای مسائل فقهی نظام سرمایه‌داری، که موشکافی‌های خنکی از این دست تولید می‌کند، به ما که می‌رسد زیبایی پایه‌ی استدلالی روشن و واضح می‌شود. عجیب نیست که زیبایی‌شناسی  (که در نظام لیبرالی فضای جولان سلیقه است) در مورد ما کارکردی سیاسی بیابد. هنر، به عنوان بخشی از زیبایی‌شناسی، در همه‌ جای دنیا گاه سیاسی است و گاه نه؛ به ما که می‌رسد انگار از سیاسی شدن ناگزیر می‌شود. آن هم به خاطر پیوند درونی و ناگسستنی‌اش با فردیت و آزادی: در نظام اجتماعی ما، که تک‌تک‌ اجزایش با فردیت سر عناد دارند، هر گامی که زیبایی‌شناسی بردارد گام فیل در مغازه‌ی بلورجات است.

فامیلی داریم که باحجاب و تقواست. در عروسی خواهرم، چادرش را جلوتر کشید و تمبکی را از دست سایرین گرفت و به زیر چادر برد و مجلس را گرم کرد. آن شب، به هنگام گفتگو با سایر زنان مجلس می‌شنیدم که می‌گفت: «آدم باید بالاخره بین خوشگلی و مذهب انتخاب کند. ما انتخاب‌مان را کرده‌ایم.» دلش می‌خواست آن‌شب چیز دیگری پوشیده بود. یادآوری صداقتی که این جمله در پس خود داشت همیشه آزارم داده و مجذوبم کرده است. تفکر و احساس‌اش را به زور یکدست نمی‌کرد. انگار می‌گفت که به یکی از «حقوق»‌اش تجاوز شده. در این‌که می‌خواست زیبا باشد هیچ‌چیز زنانه‌ای وجود نداشت. انسانی بود.

استدلالی که زن را همچون مرواریدی در صدف می‌خواهد (و از قضا سروقت تعبیر اروتیکی می‌رود که در ادبیات ایران سابقه دارد) او را «زیبا» و «لطیف» می‌شمارد، سپس منع می‌کند. اگر صرفاً صحبت از منع زیبایی ‌بود، پای حقوق زن به میان نمی‌آمد. در این‌جا، زیبایی نه به عنوان امری ناپسند بلکه به عنوان امری پسندیده منع می‌شود. زن را شیئی می‌داند تجملی و بی‌خاصیت که چون خواهان دارد باید محافظت شود.

ریایی که در این استدلال نهفته است، خود را در شکافی نشان می‌دهد که میان زیبایی و شهوت دهان باز می‌کند. زیبایی، شهوت مهار شده است و از این نظر تفاوتی با شرم و حیا ندارد. مدافع محدودیت زیبایی، حق دارد زیرساخت زیبایی را شهوت بشمارد. اما به شرطی که زیرساخت مهر پدری و مادری و محبت خواهرانه و برادرانه را نیز همین بداند. «سیما»ی کشور ما، نظام بازنمایی رسمی، به طور متناقضی می‌کوشد آیینه‌ی این شرم و حیا و زیبایی تحدید‌شده باشد ولی نهایتاً به جای زیبایی، منع را بازنمایی می‌کند؛ شهوتی فروخورده را. «نمی‌تواند» احساس زیبایی را تولید کند چرا که زیبایی از اساس اجباری نیست، نمی‌تواند باشد و با آزادی و فردیت نسبت دارد. زیبایی تحدید‌شده یعنی ممنوعیت دولایه‌ی شهوت. زیبایی خود معنایی جز محدودیت شهوت تا سرحد زیبایی‌شناسی ندارد.

در تأیید تحدید زیبایی، همواره دو استدلال را به کار می‌گیرند: یکی آن‌که حجاب عرف تمامی ملل است و صرفاً «میزان» آن از یک جامعه‌ به جامعه‌ای دیگر تفاوت می‌کند؛ دیگر آن‌که، حجاب باعث امنیت است. قانون‌گذار خطایی نکرده، صرفاً امر عرفی را قانونی کرده است؛ آن‌هم فقط به نیت تأمین امنیت شهروندان. آن‌چه با قانونی کردن عرف از میان می‌رود مسکوت می‌ماند. قانون برای همگان یکسان است، اجباری است، عرف نه. عرف می‌تواند در هرلحظه بنا به نظر عموم تغییر کند، می‌شود آن را نپذیرفت و هزینه‌اش را پرداخت. قانون ما هزینه را چنان بالا می‌گیرد که برای کسی نصرفد از آن بگذرد و به همین هم بسنده نمی‌کند: عرف را به کمک می‌طلبد، خانواده‌ها را صدا می‌زند، دیگران را به تماشا فرامی‌خواند و پس از بردن آبروی شخص (حیطه‌ی اعمال قدرت عرف)، پس از آن‌که نزدیکان را فراخواند تا به نوبه‌ی خود اعمال قدرت کنند حکم‌اش را صادر می‌کند. و این کار را به نام حمایت از عرف انجام می‌دهد. حمایتی که اگر برداشته شود باعث می‌شود عرف از هم بپاشد. در حالی که عرف، بنا به تعریف، به خودی خود برپاست و در ممالکی که قانون‌هایشان مردم را در آزادی‌های شخصی‌شان آزاد گذاشته و از این آزادی محافظت هم می‌کنند، عرف از میان نرفته بلکه با باقی جامعه تحول یافته و به کار خویش مشغول است.

و اما امنیت. کدام امنیت؟ بر همین استدلال، باید قانونی برای قفل کردن تمام درها گذراند و مأمورانی هر شب از بسته بودن در تمامی خانه‌ها اطمینان حاصل کنند. برای کاهش آمار قتل، باید شهروندان را جوشن‌پوش کرد. این استدلال چنین می‌گوید که گلوی گشوده‌، دیگران را به بریدن تشویق می‌کند. بسیار مؤثرتر نیست که زنان را به سلاح گرم مجهز کنیم؟ امنیت اجباری صرفاً برای شخص صغیر و نابالغ بامعناست.

و ناگفته می‌ماند که تأمین امنیت وظیفه‌‌ی کسانی است که از سوی سایر شهروندان برای این کار استخدام شده‌اند. پلیس می‌تواند به مردم «توصیه کند» که حجم بزرگی از پول را با خود جابه‌جا نکنند اما نمی‌تواند از آن‌ها بخواهد برای کاهش آمار دزدی فقیر باشند. باید به قانون‌گذار بازاری گفت که طبق منطق خود او، که پوشش زنان را همچون بسته‌بندی کالا در نظر می‌گیرد، کاهش ‌عرضه‌ باعث کاهش تقاضا نیست. و البته می‌توانیم بپرسیم که چرا زنان نروژ و فنلاند و سوئد و سایر ملل نانجیب و اغواگر، قربانی اسیدپاشی و تجاوزهای گروهی نیستند؟

از تمامی این‌ها که بگذریم، زیبایی همچنان استدلال خود را دارد. صرفاً عرف است که می‌تواند زیبایی بیافریند نه قانون. فقط صحبت از آسیب جسمانی و حیات نیست. فقط صحبت از ضرب و شتم زنان و کودکان بی‌سرپرست و خانواده‌های فروپاشیده نیست. صحبت از انسانیت شهروندانی است که به‌رغم قانون‌های غیرانسانی زندگی‌شان را پیش می‌برند اما چیزی را از دست می‌دهند که مسکوت می‌ماند و باید در گلو نگه دارند. آیا بدین حد دشوار است دیدن این‌که محدود کردن زیبایی باعث امنیت نیست و بلکه برعکس، زیبایی غالباً بهترین نشانه‌ی امنیت است؟ کوچه‌ای که زنی زیبا با اعتمادبه‌نفس از آن می‌گذرد بی‌تردید ایمن است. در طول تاریخ، دوران‌های امنیت و غنای اقتصادی با آسان‌گیری و زیبایی همراه بوده‌اند. در یونان باستان، دوره‌ی نوزایی یا هر دوره‌ای که احترام به بدن رایج بوده (از جمله بخش بزرگی از جهان روزگار ما) مردم لزوماً در حال تجاوز به یکدیگر نبوده و نیستند. قوانین سفت و سخت یا بی‌رحمانه، همیشه بهترین نشانه‌های جوامع ناامن بوده‌اند. ملل قانون‌مند، به درستی، همگانی بودن و ظرافت قوانین‌شان افتخار می‌کنند نه به سختگیری قانون‌هایشان. آزادی مردم در یک دولت-ملت جدید بستگی به این دارد که تا چه حد می‌توانند در برابر قانون از آزادی‌های فردی‌شان دفاع کنند. وگرنه قدرتی که دولت می‌تواند بر فرد وارد کند تام و تمام است.

قانون را باید از روی استثنایش شناخت. اگر زیبایی در همه‌جا به یکسان منع می‌شد دست‌کم ریاکارانه نبود. آزاد کردن زیبایی بر روی محارم، نشانه‌ی این است که اغواگری در خود شیء نیست. می‌شود دختر و پسری زیر یک سقف زندگی کنند و به زیبایی یکدیگر فریفته نشوند به شرط آن‌که خواهر و برادر باشند. استثناء این قانون چنین می‌گوید که قانون می‌خواهد زیبایی نمایندگی‌های مجاز داشته باشد، که خروجی‌هایش کنترل شود و این کنترل «محسوس» باشد. اگر قانون محدود کردن بازنمود تن، دختربچگان و پیرزنان را به حال خود رها می‌کرد و مانند عرف می‌پذیرفت که اشخاص خود تعیین کنند که نجابت به چیست یا تا به کجاست، می‌شد دست‌کم صداقت قانون را پذیرفت. قانون محدود کردن زیبایی، قانون مالکیت خصوصی آن است. این قانون زیبایی را به رسمیت می‌شناسد اما دسترسی به آن را مطابق با تشخیص خود محدود می‌کند. آن‌چه می‌توانست لذت بردن دختربچه‌ای از وزش باد در گیسوانش باشد بدل می‌شود به صندوقچه‌ای برای نگهداری مروارید. مهم این است که کلید این صندوقچه در دست کیست. این تفاوت کوچک، تفاوت میان خانه و زندان است.

فمینیسم, نوشته‌ها