باوند بهپور

بازگشت به صفحه‌ی اصلی

نمایشگاه آثار چاپی سالوادور دالی در گالری آریا

۰۳ مرداد ۱۳۹۰

گالری آریا از ۶ خرداد ماه ۱۳۹۰ میزبان لیتوگرافی‌های منسوب به سالوادور دالی بود. این‌که یک گالری خصوصی در تهران دست به برگزاری نمایشگاهی از آثار یک هنرمند اروپایی به صورت متمرکز بزند تازگی داشت، به‌خصوص که در کنار ارائه‌ی آثار برای فروش، انگیزه‌های پژوهشی و تاریخ‌نگارانه و حقوقی هم در ارائه‌ی اثر لحاظ شده بود و که از این نظر، نیت گالری آریا بسیار قابل تقدیر بود. بازدیدکنندگان می‌توانستند اسناد و مدارک مربوط به آثار را وارسی کنند، فیلم‌های مربوط به هنرمند را تماشا کنند و مصاحبه‌های او را بشنوند. این نمایشگاه اولین تجربه‌ی کارشناسی آثار خارجی برای من نیز محسوب می‌شد.در روز دوشنبه نهم خردادماه ساعت پنج و نیم عصر، من به عنوان نمایشگاه‌گردان به همراهی آقای حمید سوری نشستی برگزار کردیم که شرح آن در ضمیمه‌ی روزنامه‌ی «فرهنگ آشتی» آمده است. مصاحبه‌ای که به همراه خانم آریا اقبال با روزنامه‌‌ی شرق داشتیم به همراه دو مطلب درباره‌ی نمایشگاه در این روزنامه به چاپ رسید و مجله‌ی «تجربه» نیز گزارش و مصاحبه‌ای از آن را به چاپ رسانید. از جذابیت‌های نمایشگاه، تمرکز بر جنبه‌ی معمارانه‌ی ارائه‌ی آثار و تغییر کل فضای گالری در تناسب با آثار بود و هم‌چنین برخوردی موزه‌ای و تحلیلی از آثار که معمولاً خارج از وظایف گالری‌ها قرار می‌گیرد.

متن راهنمای صوتی این نمایشگاه را به قلم من که گویای ماجرای آن است در زیر می‌خوانید:

یک

اطلاعات مربوط به آثار این نمایشگاه را برای راحتی بصری بازدیدکنندگان از روی دیوارها حذف و به راهنماهای صوتی و نوشتاری نمایشگاه منتقل کرده‌ایم. نقشه‌ی گالری به شما می‌گوید که مشخصات هر اثر چیست. اطلاعات مفصل‌تر را در راهنمای نوشتاری آورده‌ایم.

آثاری که در این‌جا می‌بینید به دو دسته تفکیک شده و هر دسته در یک سالن چیده شده‌ است: سالن کبود و سالن طلایی. هردو سالن کارهای سالوادور دالی را به شما نشان می‌دهند و از لحاظ کیفیت با هم تفاوت چندانی ندارند اما از لحاظ اصالت با هم برابر نیستند. درواقع، امضای تمامی این آثار متعلق به دالی نیست: آثار سالن کبود جعلی‌اند اما محصول جعلی بسیار استادانه که ماجرایش اکنون بخشی از تاریخ هنر است. برای آگاهی از این ماجرا، به قطعه‌ی صوتی شماره‌ی دو گوش کنید. بر اساس بررسی‌هایی که انجام دادیم آثار سالن طلایی به طور قطع با آثار جعلی سالن کبود از یک مجموعه نیستند. شرح این تحقیقات را می‌توانید در قطعه‌ی صوتی شماره‌ی سه بشنوید.

طبیعتاً ارزش اقتصادی این آثار با یکدیگر برابر نیست. ما آثار جعلی را هم به دلیل اهمیتی که این آثار در تاریخ هنر دارند و همچنین از این نظر که به همان اندازه‌ی آثار اصلی «کپی» هستند به معرض فروش گذاشته‌ایم. گفته می‌شود که پس از تشخیص جعلی بودنِ اثر، درست‌ترین کار از بین ‌بردن اثر یا تغییر شکل دادن‌اش است به گونه‌ای است که سریعاً قابل تشخیص باشد. اما امروزه، با آثار جعلی کمتر خصمانه برخورد می‌کنند و ترجیح می‌دهند آن‌ها را به جهت مقاصد آموزشی نگهداری ‌کنند. جعل‌های سده‌ی گذشته امروزه ارزشی مضاعف پیدا کرده‌اند و همین طور که تاریخچه‌ی آثار این نمایشگاه هم نشان می‌دهد گاهی این آثار برای بسیاری از مخاطبان جذابیت ویژه‌ای یافته‌اند. در یک چنین زمینه‌ای، گالری آریا تصمیم گرفت به نمایشگاه خود جنبه‌ای آموزشی ببخشد و مصمم شد آثار جعلی دالی را هم در مجموعه لحاظ کند. حال سؤال این است که چه طور خریدار نمایشگاه می‌تواند مطمئن باشد که آثار غیرجعلی، اصل‌اند؟ برای آگاهی از نحوه‌ی قیمت‌گذاری، قیمت تک‌تک آثار و چه‌گونگی اطمینان از اصالت اثر قطعه‌ی صوتی شماره‌ی پنج را بشنوید.

دو

برخی کارشناسان آثار هنری برآورد می‌کنند که نیمی از آثار هنری چاپی جهان که با تیراژ محدود به چاپ رسیده‌اند و امضاء‌ هنرمند را برخود دارند تقلبی‌اند! در میان آثار هنرمندان جعل شده، به ترتیب پیکاسو، دالی، شاگال، میرو، ون‌گوگ و ماتیس از باقی بدنام‌ترند. آثاری که در سالن کبود می‌بینید جعلی‌اند اما نه هر نوع جعلی. آن‌ها محصول معروف‌ترین و گسترده‌ترین جعل آثار دالی در تاریخ هنرند.

در سال ۱۹۸۷ مأموران پلیس فدرال امریکا به شش فروشگاه «سنتر آرت گالری»  (Center Art Gallery) هانو‌لولو یورش بردند و پنج کامیون آثار هنری و مدارک را از آن‌جا خارج کردند که هزاران کپی چاپی آثار دالی هم جزءشان بود. ده سال پس از شروع تحقیقات، مدیرکل و سهم‌دار ارشد گالری، ویلیام مت (William Mett) و نیز نایب رئیس گالری، ماروین وایزمن به جرم کلاهبرداری محکوم شدند. اتهام آن‌ها فروش آثار تقلبی، مخصوصاً آثار چاپی سالوادور دالی بود. این گالری، چاپ پوسترمانند آثار هنرمندان را به عنوان چاپ‌های اصیل به روش‌ بازاریابی تلفنی یا پستی با قیمتی بین هزار تا بیست‌هزار دلار به خریداران بی‌تجربه می‌فروخت. برآورد می‌شود که بین سال‌های ۱۹۷۷ تا ۱۹۸۹ این گالری دست‌کم صد میلیون دلار از این محل فروش داشته است.

در سال ۱۹۹۳ مت به سه سال زندان و وایزمن به سی‌ ماه زندان محکوم شد. سنتر آرت گالری، مت و وایزمن به پرداخت بیش از دو میلیون دلار خسارت محکوم شدند اما هیچ‌کدام این مقدار دارایی نداشتند. به دستور قاضی، در طی اقدامی بسیار غریب، دولت امریکا آثار تقلبی توقیف شده را با ذکر تقلبی‌ بودن‌شان مجدداً‌ در حراجی فروخت تا بخشی از خسارتی را که متوجه شرکت پست شده بود جبران شود! اعتراضات اهل هنر به جایی نرسید و بخشی از دوازده هزار اثر توقیفی این مجموعه در سه حراج به فروش رفت. پشت آثار فروخته شده مهری به ابعاد سه در پنج سانتی‌متر زده شده بود که اثر را تقلبی اعلام می‌کرد. عین متن این مهر را که رویش با لاک پوشانده شده با استفاده از میزی نور که در نمایشگاه گذاشته‌ایم می‌توانید ببینید. در بین آثار فروخته شده مجسمه‌هایی هم وجود داشت که رویشان برچسب «تقلبی» چسباندند. این سه حراج ۳۴۶۵۵۰ دلار برای دولت امریکا درآمد داشت که صددرصد از قیمت واقعی این آثار تقلبی بیشتر بود. در سال ۱۹۹۶ مت و وایزمان از زندان بیرون آمدند اما علیه‌شان اتهام دیگری اقامه شد (این بار اختلاس از محل بازنشستگی کارکنان شرکت) و در سال ۲۰۰۰ مجدداً به شش سال زندان محکوم شدند. مجموعه‌ای که در سالن کبود می‌بینید از همین آثار جعلی مت و وایزمن است.

سه

باوند بهپور، نمایشگاه‌گردان نمایشگاه این ماجرا را این‌طور توضیح می‌دهد:

هنگامی که ۲۲ اثر چاپی این نمایشگاه مشتمل بر چهارده اثر در چندین نسخه به گالری آریا تحویل داده شد گالری تلاشی را در مورد چند‌و‌چون این آثار آغاز کرد. آثار به چند کارشناس آثار هنری و چاپ دستی نشان داده شد که همگی گذشته از آن‌که به نفاست آثار اذعان داشتند نوع چاپ را لیتوگرافی و در برخی موارد ترکیب اچینگ و فوتولیت تشخیص دادند. در هر حال،‌ کسی در ایران متخصص کارشناسی آثار دالی نیست و نمی‌توان این آثار را به صورتی مطمئن کارشناسی کرد. برای فهم بهتر و روشن ساختن پرسش‌های مرتبط به این آثار نیاز به تحقیق بود و از سوی دیگر نمایشگاه به چیزی بیش از ارائه‌ای متداول نیازمند بود. مجموعه‌ی این‌ها و قدرتِ خود آثار، آن‌قدر هیجان‌انگیز بود که پیشنهاد نمایشگاه‌گردانی این نمایشگاه را مطرح کنم. قدری تحقیق و آگاهی نسبت به میزان تقلب و جعل در مورد آثار دالی، همگی ما را نسبت به اصالت آثار محتاط ساخت. از دوست جوانم ماهان معلمی که چشمان تیزبینی برای جزئیات دارد خواستم که تک‌تک آثار و هر دو روی آن‌ها را با صبر و حوصله‌ی فراوان بررسی کند و جزئیات‌شان را مکتوب کند. او بود که نوشته‌ای لاک‌گرفته را در پشت اثر «کشف امریکا توسط کریستف کلمب» تشخیص داد. با انتقال اثر به میز نور مشخص شد که در زیر لاک چنین نوشته‌ای وجود دارد:

COUNTERFEIT/UNAUTHORIZED/FAKE

NOT A SALVADORE DALI WORK;

SALE OF THIS WORK AS AN ORIGINAL

DALI PROHIBITED BY LAW.

جعلی/غیرمجاز/تقلبی

کار سالوادور دالی نیست

فروش این اثر به عنوان اثر اصیل دالی

خلاف قانون است.

این جملات را می‌توانید با استفاده از میز نوری که در سالن کبود قرار دارد در زیر لاک‌گرفتگی ببینید. این جملات هشدار می‌داد که این اثر جعلی است؛ اما مشخص نبود چرا نویسنده‌ی این جملات این‌ها را در پشت اثر نوشته و نه در روی آن. معلوم نبود چرا اثر از بین برده نشده، و چرا «سالوادور» یک حرف اضافه در انتها دارد و ضمناً چه کسی این جملات را به چه استنادی در پشت اثر نوشته است؟ (می‌توانست نتیجه‌ی یک کارشناسی ناصحیح باشد که بعداً تصحیح شده.) ادامه‌ی ماجرا را در قسمت چهار بشنوید.

چهار

تحقیقات بعدی نشان داد که این جملات عیناً (به استثنای یک حرف اضافه) ‌مطابق با مهر دولت امریکا در حراج آثار توقیفی سنتر آرت گالری است و ابعاد آن نیز با این مهر مطابقت دارد.

بررسی سایر آثار این مجموعه نشان داد که این مهر در پشت نیمی از آثار وجود داشته اما بعداً تراشیده شده است و هنوز می‌شد آثار تراشیدگی را به وضوح مشاهده کرد و برخی بقایای آن را با متن فوق تطبیق داد. اما این سؤال باقی می‌ماند که آیا باقی آثار هم که فاقد اثر مهر هستند جعلی‌اند یا نه؟

تحقیقات نشان می‌دهد که نقاشی‌هایی که پایه‌ی آثار این مجموعه قرار گرفته‌اند قبل از ۱۹۷۷ کشیده شده‌اند و جعل‌های انجام شده توسط سنتر آرت گالری بعد از این تاریخ انجام شده. ضمناً منابع چنین می‌گویند که سالوادور دالی بعد از سال ۱۹۸۰ هیچ اثر چاپی‌ای را امضاء نکرده است و نیز به دلیل بیماری و لرزش دست اساساً قادر به نقاشی نبوده است. در نتیجه اگر بتوان نشان داد که تاریخ تولید اثری متعلق به بعد از سال ۱۹۸۰ هستند می‌توان مطمئن بود که تقلبی است و اگر متعلق به قبل از ۱۹۷۷ باشد می‌توان اطمینان داشت که دست‌کم از مجموعه‌ی جعل‌های سنتر آرت گالری نیست.

اما بعد با نکته‌ای مواجه شده‌ایم که حس و گمان‌های ما را روشن می‌ساخت: دو کارخانه‌ی کاغذسازی قدیمی که سالوادور دالی آثار چاپی‌اش را روی کاغذهای این کارخانه‌ها اجرا می‌کرده، بعد از سال ۱۹۸۰ علامتی را به لوگوی خود اضافه کرده‌اند که اجازه نمی‌دهد جاعلان کاغذهای نو را برای تولید نمونه‌های تقلبی آثار قدیمی به کار ببرند. این لوگو در بافت کاغذ درج شده و هنگامی دربرابر نور گرفته شود قابل مشاهده است. علامت اضافه‌شده مانند یک هشت لاتین افقی و یا به عبارت دیگر علامت بی‌نهایت ریاضی است. هیچ اثر اصیلی از دالی وجود ندارد که بر روی کاغذهای دارای این علامت چاپ شده باشد. بررسی آثار مجموعه‌ی ما نشان می‌دهد که همگی آثاری که جای مهر در پشت آن‌ها مشاهده می‌شود این علامت را نیز دارند و آن‌هایی که فاقد مهرند بر روی کاغذهای قدیمی چاپ شده‌اند. ضمناً‌ (جز در یک مورد) تمامی آثار غیرجعلی متعلق به مجموعه‌ی «شام گالا»‌ هستند که خود گویای آن است که تصاویر «شام گالا»‌ از یک منبع واحد اما متفاوت با آثار سالن کبود تهیه شده‌اند.

نکته‌ی دیگر این که معمولاً آثاری را که فتولیت از نقاشی‌های دالی هستند تقلبی می‌دانند چون انجام آن ساده‌تر است در حالی که احتمال تقلب در آثاری که از اساس چاپی بوده‌اند (نظیر اچینگ) پایین‌تر است. مجموعه‌ی «شام گالا» در واقع دوازده تصویرسازی برای کتاب آشپزی دالی است نه مجموعه‌ای از تابلوهای نقاشی او. ضمناً‌ این آثار دارای اچینگی در پایین فوتولیت هستند که جعل آن به مراتب دشوارتر از فوتولیتی است که پایه‌اش بر عکاسی قرار دارد و نه بر خراش یک سطح فلزی منحصربه‌فرد.

نکته‌ی دیگر این‌که دستخط کسی که نسخه‌ها را شماره‌گذاری کرده در تمامی این نسخ مشابه هم بوده و نیز مشابه دستخط نسخه‌های دیگر این مجموعه است.

همچنین مهر برجسته‌ی CAG (Central Art Gallery) که در برخی آثار دارای مهر جعل دیده می‌شود در این آثار به چشم نمی‌خورد.

با تمامی این اوصاف، درست‌ترین کار واگذاری کارشناسی آثار دالی به کارشناسانی است که مرتباً با آثار او سروکار دارند. به همین خاطر نیز، هماهنگی‌های لازم با یک شرکت کارشناسی امریکایی برای بازبینی آثار پیش از فروش به خریداران گالری آریا از سوی نمایشگاه‌گردان انجام شد و آثاری را که خریداران انتخاب نمایند پیش از فروش به تأیید کارشناسان آثار دالی خواهد رسید.

پنج

آثار سالن کبود برحسب کیفیت چاپ، ابعاد و زیبایی اثر بین ۳۰۰ تا ۷۰۰ هزار تومان قیمت‌گذاری شده‌‌اند. بهای آثار سالن طلایی از مجموعه‌ی «شام گالا» و همچنین «مادونا بندر لیگات» هر کدام دو میلیون و هفتصد هزار تومان است. دریافت وجه صرفاً بعد از کارشناسی اثر توسط مؤسسه‌ی دالی آرکایوز (daliarchives.com) انجام خواهد شد تا خریدار از صحت خرید خود مطمئن باشد. از برخی آثار بیشتر از یک نسخه وجود دارد. برای مثال، «مطالعه برای جنگ تتوان» در چهار نسخه، «کشف امریکا توسط کریستف کلمب»، «مادونای بندر لیگات»، «جنگ تتوان»‌ و «تصلیب» نیز در دو نسخه‌اند. گاه کیفیت نسخه‌ها با هم برابر نیست؛ برای مثال، یکی از دو «مادونای بندر لیگات» مشخصاً جعلی است در حالی که دومی فاقد نشانه‌های تقلب موجود در نسخه‌ی اول است و نوع کاغذ چاپی و کیفیت چاپ آن نیز متفاوت است. طبیعتاً در این موارد قیمت نسخه‌ی اصل و فرع با یکدیگر متفاوت است. برای مثال، «مادونای بندر لیگات» اصلی دو میلیون و هفتصد هزارتومان اما نسخه‌ی جعلی آن چهارصد هزار تومان است. همچنین «کشف امریکا توسط کریستف کلمب» در دو نسخه‌ی پانصد و سیصد هزارتومانی ارائه می‌شود. (هر دو جعلی).

شش

فوتولیت چیست؟

فوتولیت مخفف فوتولیتوگرافی است و به نوعی لیتوگرافی‌ گفته می‌شود که قالب چاپی‌اش از طریق عکاسی حاصل می‌شود.

هفت

دلیل جعل‌های فراوان آثار دالی چیست؟

دالی ۱۷۰۰ اثر گرافیکی ثبت‌شده دارد که غالب آن‌ها بین ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ نسخه چاپ شده است. این بدان‌معناست که چندصد هزار از این آثار وجود دارد که جعل را آسان و پیگیری اثر اصیل را دشوار می‌کند. همچنین معروف است که دالی امضاهای بسیار مختلفی داشته و این خود سختی کارشناسی آثارش را دوچندان می‌کند.

هشت

علامات اختصاری عجیب و غریب کنار آثار چاپی دالی به چه معناست؟

هر اثر چاپی در چندین نسخه چاپ می‌شود. قیمت اثر هنری اصیل وابسته به تعداد نسخه‌هایی است که از آن وجود دارد. هنگامی که هنرمندی اثر هنری‌اش را با «تیراژ محدود» چاپ می‌کند تعهد داده است که صرفاً تعداد معینی از اثرش به چاپ خواهد رسید و به همین‌ خاطر به عنوان سند، شماره‌ی نسخه را در کنار آن می‌نویسد و تک‌تک نسخه‌ها را امضاء ‌می‌کند و ضمناً می‌نویسد که چند نسخه‌ی دیگر از آن اثر وجود دارد. برای مثال، نسخه‌ی دو از ده یعنی دومین نسخه‌ای که از یک مجموعه‌ی ده‌تایی به چاپ رسیده است. هنرمند معمولاً نسخه‌ای هم برای خود نگاه می‌دارد که به نام «نسخه‌ی هنرمند»‌  (Artist Proof) مشهور است.

با این حال، نسخه‌گذاری‌های چاپ‌های دالی بسیار غریب‌اند. گاهی اعداد رومی به کار برده گاهی معمولی، و انواع و اقسام اعداد را کنار نسخه‌ها گذاشته است. «نسخه‌ی هنرمند» هر اثر دالی خود شامل ده‌ها نسخه است. که هرچند در نظر اول حرکتی سوررئالیستی به نظر می‌رسد اما این طور نیست. باید توجه داشت که دالی از هر اثر چاپی بین پانصد تا هزار نسخه چاپ کرده و هر گروه از آن‌ها را به گونه‌ای شماره‌گذاری کرده است تا با یکدیگر اشتباه نشوند. برای مثال «آدمخواری در پاییز» ۳۹۵ نسخه‌ی شماره‌گذاری شده با اعداد معمولی، روی کاغذ ریو، ۱۴۵ نسخه‌ی شماره‌گذاری شده با اعداد رومی روی کاغذ ژاپن، ۳۵ نسخه‌ی هنرمند روی کاغذ ریو، و همچنین ۱۵ نسخه‌ی هنرمند روی کاغذ ژاپن دارد. از آن‌جایی که رسم است هنرمند بین ۱۰ تا ۱۵ درصد نسخه‌ها را برای خود نگاه دارد، وجود ۳۵ یا ۵۰ نسخه‌ی هنرمند در میان این‌همه نسخ متعدد قابل توجیه است.

معنای علامت‌های کنار آثار دالی از این قرار است:

AP: Artist Proof  نسخه‌ی هنرمند

EA: Epreuve d’Artiste نسخه‌ی هنرمند

CAG: Center Art Gallery سنتر آرت گالری

HC: Hand Coloured رنگ شده با دست

GA: Giuseppe Albaretto جوزپه آلبارتو

M: embossed برجسته

نمایشگاه‌گردانی